PFAS in drinkwater: wat het is, bronnen en gezondheidsrisico's

Leestijd: ongeveer 9 minuten

Wat zijn PFAS?

PFAS staat voor per- en polyfluoralkylstoffen, een grote groep van duizenden door de mens gemaakte chemische stoffen. Ze zijn water-, vet- en vuilafstotend en worden daarom sinds de jaren vijftig verwerkt in alledaagse producten zoals antiaanbaklagen, regenkleding, verpakkingen en blusschuim. Hun kracht is meteen hun probleem: de koolstof-fluorbinding is zo sterk dat PFAS in het milieu nauwelijks afbreken. Daaraan danken ze de bijnaam "forever chemicals".

Omdat ze overal zijn gebruikt, komen PFAS inmiddels wijdverspreid in het milieu voor: in de bodem, in oppervlaktewater en uiteindelijk ook in bronnen voor drinkwater. Onderzoek van de Universiteit van Amsterdam liet zien dat PFAS wordt aangetroffen in vrijwel alle drinkwater en drinkwaterbronnen in heel Nederland.

Zitten er PFAS in Nederlands drinkwater?

Ja, in kleine hoeveelheden. Met uiterst gevoelige meetmethoden tonen drinkwaterbedrijven kleine sporen PFAS aan in het kraanwater, zoals PWN en Evides allebei beschrijven. Hoeveel er precies in zit, verschilt per regio en per bron. Water dat wordt gemaakt van oppervlaktewater bevat volgens het RIVM gemiddeld meer PFAS dan water uit diepe grondwaterbronnen; in een deel van het land, zoals bij Brabant Water, komen in het overgrote deel van het drinkwater helemaal geen PFAS voor.

De boodschap van de overheid is tegelijk geruststellend en alert: de hoeveelheden zijn klein, dus je kunt volgens de Rijksoverheid gewoon kraanwater blijven drinken, maar het RIVM en de drinkwaterbedrijven willen de gehaltes verder omlaag brengen. Hoe streng dat kraanwater sowieso gecontroleerd wordt, lees je in ons artikel over of Nederlands kraanwater veilig en gezond is.

Waar komen PFAS in het water vandaan?

PFAS komen niet uit een bron, maar uit tientallen jaren industrieel en dagelijks gebruik. Waternet vat het kort samen: PFAS zitten in alledaagse producten en komen door milieuvervuiling in het water terecht. De belangrijkste routes zijn:

• Industriele uitstoot: fabrieken die PFAS produceerden of gebruikten, loosden ze via lucht en water in de omgeving.
• Producten in het dagelijks leven: antiaanbakpannen, waterdichte kleding, cosmetica en voedselverpakkingen laten kleine hoeveelheden PFAS achter.
• Blusschuim: op oefenterreinen en na branden is veel PFAS-houdend blusschuim in de bodem en het grondwater terechtgekomen.
• Kringloop van water: eenmaal in het oppervlaktewater verspreiden PFAS zich en bereiken ze uiteindelijk drinkwaterbronnen.

Water is bovendien maar een route. Je krijgt PFAS ook binnen via voeding en via producten in huis. Welke bronnen dat zijn en hoe je ze beperkt, staat in ons artikel over PFAS beperken in de rest van je huis.

Zijn PFAS in drinkwater schadelijk?

PFAS hopen zich langzaam op in het lichaam, en juist daarom zijn ze onderwerp van onderzoek. Het RIVM brengt PFAS in verband met verschillende gezondheidseffecten: ze kunnen effect hebben op het immuunsysteem, op het cholesterolgehalte in het bloed, op de lever, en worden in verband gebracht met nier- en testiskanker. Belangrijk om te benadrukken: dat gaat over langdurige blootstelling aan hogere hoeveelheden, niet over een glas kraanwater.

Voor de dagelijkse praktijk blijft de lijn van de overheid dat de hoeveelheden in Nederlands drinkwater klein zijn en dat je gewoon kraanwater kunt drinken. De zorg zit in het totaalplaatje: we krijgen PFAS via meerdere routes binnen, en daarom is het doel om de blootstelling overal waar dat kan te verlagen. Voor je drinkwater is filteren de enige route waar je zelf direct invloed op hebt.

Normen en regelgeving

Voor drinkwater geldt een Europese norm voor de som van een groep PFAS, en daarnaast hanteert de Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA een strengere gezondheidskundige richtwaarde voor de totale blootstelling op lange termijn. Die twee lopen niet gelijk: het drinkwater kan aan de wettelijke norm voldoen terwijl de totale blootstelling via alle bronnen samen toch boven de EFSA-richtwaarde uitkomt. Precies daarom dringt het RIVM erop aan om de PFAS-gehaltes in drinkwater de komende jaren verder te verlagen.

Voor jou als consument betekent dat twee dingen tegelijk. Je kraanwater is veilig volgens de geldende normen, en tegelijk is er een maatschappelijke beweging om PFAS overal terug te dringen. Een filter thuis is dus geen noodmaatregel, maar een manier om voor je eigen huishouden alvast verder te gaan dan de norm.

PFAS in flessenwater versus kraanwater

Overstappen op flessenwater is een begrijpelijke reflex, maar geen garantie. Het RIVM wijst erop dat ook flessenwater PFAS kan bevatten, en dat water gemaakt van oppervlaktewater gemiddeld zelfs meer PFAS bevat dan je zou denken. Daar komt bij dat je met flessenwater volgens dezelfde bron 150 tot 500 keer duurder uit bent dan met kraanwater, terwijl je flessen sleept en plastic verbruikt.

Kraanwater filteren is dan de logischere route: je vertrekt vanuit water dat al streng gecontroleerd is en je verlaagt de PFAS gericht aan de kraan. Zo betaal je alleen voor het filteren en niet voor het water zelf, dat volgens Vewin van hoge kwaliteit uit je eigen kraan komt.

Hoe haal je PFAS uit je drinkwater?

PFAS verwijderen is technisch lastig. Het Drinkwaterplatform stelt het nuchter: daarvoor heb je hele fijne membraanfiltratie of geschikte actieve kool nodig, en niet elk thuisfilter dat het belooft, kan het ook aantonen. De betrouwbaarste methode voor thuis is omgekeerde osmose, die het water door een fijn membraan perst en tot circa 99 procent van PFAS tegenhoudt, getoetst aan de norm NSF/ANSI 58.

Welke filters PFAS wel en niet aanpakken, en waarom een membraan verder gaat dan een koolfilter, leggen we stap voor stap uit in ons artikel over PFAS uit je kraanwater filteren. Daar lees je ook welke oplossing bij welk huishouden past.

Veelgestelde vragen

Conclusie

PFAS zijn forever chemicals die inmiddels wijdverspreid in het milieu en in kleine hoeveelheden in ons drinkwater voorkomen. Nederlands kraanwater is volgens de Rijksoverheid en het RIVM veilig om te drinken, en tegelijk is het doel om de PFAS-gehaltes verder te verlagen. De gezondheidszorgen gaan over de totale blootstelling via alle bronnen, niet over een glas kraanwater.

Wil je voor je eigen huishouden verder gaan dan de norm, dan is je drinkwater de plek waar je zelf direct invloed hebt. Omgekeerde osmose is daarvoor de betrouwbaarste techniek. Twijfel je wat bij jou past, bel of app ons gerust. Drink different.