Wasmachine ontkalken en reinigen: het verschil

Leestijd: ongeveer 14 minuten

Ontkalken en reinigen zijn twee verschillende klussen

Vrijwel elke uitleg over het schoonmaken van een wasmachine gooit twee problemen op een hoop die niets met elkaar te maken hebben. Dat is geen detail, want het middel dat het ene oplost doet tegen het andere helemaal niets.

Het eerste probleem is kalk. De Consumentenbond vat het in zijn onderhoudsadvies voor wasmachines kort samen: kalkaanslag ontstaat doordat hitte, water en kalkdeeltjes bij elkaar komen, en bij een wasmachine is dat op het verwarmingselement. Door een verkalkt element duurt het opwarmen langer en kost een was meer energie. Je ziet er niets van, want het element zit onder de trommel. Je merkt het pas aan de energierekening of, in het ergste geval, aan een element dat het begeeft.

Het tweede probleem is vetluis: een grijsbruine, zeepachtige laag van vet, wasmiddelresten en wasverzachter waarin bacterien zich prima thuis voelen. Die laag zit juist op plekken die je wel ziet, zoals de rand van het rubberen manchet en het zeepbakje. De Consumentenbond legt de oorzaak bij de dosering: te veel wasmiddel zorgt voor vetluis, te weinig maakt de was niet goed schoon. Dat probleem wordt erger naarmate je kouder wast, en de laatste jaren wast vrijwel iedereen kouder.

De twee vragen dus om het tegenovergestelde. Tegen kalk gebruik je een zuur en een hoge temperatuur, en juist die hoge temperatuur veroorzaakt kalk. Tegen vetluis gebruik je een hoge temperatuur en zo min mogelijk extra middel. Wie zijn stinkende machine met een ontkalker te lijf gaat, lost niets op. Wie zijn energieverbruik wil drukken met een kookwas, maakt zijn element juist iets sneller vuil. Dezelfde volgorde speelt in de rest van het huis, en in ons overzicht over hoe kalkaanslag ontstaat en wat hem weghoudt staat die uitgewerkt voor badkamer en keuken.

Er is nog een praktisch verschil. Kalk is een langzaam probleem dat je per half jaar aanpakt. Vetluis is een onderhoudsprobleem dat je per week of per maand aanpakt. Een machine die goed wordt onderhouden heeft bijna nooit een ontkalkbeurt nodig, terwijl een machine die alleen maar wordt ontkalkt alsnog gaat ruiken.

Hoe vaak het bij Nederlands water echt nodig is

Hier lopen de adviezen het hardst uiteen, en dat komt doordat bijna elk advies is geschreven voor water dat harder is dan het water dat hier uit de kraan komt.

De fabrikantkant is duidelijk. Siemens schrijft in zijn onderhoudsinstructie dat je een wasmachine elke 3 tot 6 maanden ontkalkt met een ontkalkingsmiddel dat voor wasmachines is bedoeld. Dat is een veilige ondergrens die wereldwijd moet kloppen, ook in gebieden waar het water twee keer zo hard is als hier.

De Nederlandse kant is net zo duidelijk, maar de andere kant op. De Consumentenbond zegt dat kalkaanslag ontstaat op plekken met hard kraanwater en voegt daaraan toe dat het water op veel plekken in Nederland niet erg hard is. Vitens formuleert het nog steviger: echt hard water komt in Nederland bijna niet meer voor, omdat waterbedrijven het water zachter maken als dat nodig is. Milieu Centraal houdt het op zacht tot gemiddeld.

Het getal waar het om draait staat op je wasmiddelpak. De Consumentenbond beschrijft drie doseergroepen: laag tot 8,4 graden Duitse hardheid, gemiddeld tot 14 graden Duitse hardheid, en daarboven hoog. Het grootste deel van Nederland valt in de laagste of de middelste groep. Dat is precies waarom de maandelijkse ontkalkbeurt die je overal leest hier zelden nodig is, en waarom de verschillen per gemeente zo veel uitmaken voor wat jij moet doen.

De praktische vertaling, met de kanttekening dat je eigen hardheid leidend is:

• Val je in de lage groep, tot 8,4 graden Duitse hardheid, en was je vooral op 30 en 40 graden met vloeibaar wasmiddel? Dan is 1 tot 2 keer per jaar ontkalken ruim voldoende.
• Val je in de middengroep, tot 14 graden Duitse hardheid? Dan zit je op 2 tot 3 keer per jaar, dus de bovenkant van het advies van 3 tot 6 maanden.
• Zit je daarboven, of was je veel op 60 graden en hoger met waspoeder? Dan is elke 3 maanden verstandig, want poeder en hitte werken allebei mee aan de afzetting.

De Consumentenbond zet er een duidelijke grens bij: gebruik ontkalkingsmiddelen hooguit 1 keer per maand, volg het doseeradvies voor zacht water en voeg het alleen toe wanneer je op 60 graden of hoger wast. Dat laatste wordt bijna altijd vergeten. Een ontkalker in een programma van 30 graden doet nauwelijks iets, want zowel de kalkafzetting als het oplossen ervan is een kwestie van temperatuur.

Welk middel wel, en welk niet

Kalk lost op in zuur. Dat is de hele chemie, en het verklaart waarom azijn, citroenzuur en een speciale ontkalker allemaal werken. De vraag is niet of ze kalk oplossen, maar wat ze onderweg nog meer raken. Een wasmachine heeft rubberen afdichtingen, een manchet, een pomp en een aluminium of roestvast stalen element, en daar zit het verschil.

Een ontkalker voor wasmachines

Dit is wat elke fabrikant voorschrijft. Siemens noemt expliciet een ontkalkingsmiddel voor wasmachines, en Bosch voert er een eigen lijn voor. Zo'n middel is op citroenzuur of op een vergelijkbaar organisch zuur gebaseerd en bevat stoffen die het metaal beschermen. Je betaalt een paar euro per beurt, en bij 2 tot 4 beurten per jaar praat je over het soort bedrag dat tegen de prijs van een nieuw verwarmingselement in het niet valt.

Citroenzuur

Citroenzuur is het actieve bestanddeel van de meeste kant-en-klare ontkalkers en daarmee het veiligste huismiddel. Je koopt het als poeder bij de drogist. Het grote voordeel boven azijn is de geur: azijnlucht trekt in rubber en kunststof en komt daarna wekenlang terug in je wasgoed, citroenzuur niet. Het nadeel is dat jij de dosering bepaalt. Hou daarbij het doseeradvies op de verpakking aan en maak het niet sterker in de hoop dat het sneller gaat; te geconcentreerd citroenzuur kan juist neerslaan.

Schoonmaakazijn en natuurazijn

Dit is het grootste meningsverschil in dit onderwerp, en het is eerlijker om dat te benoemen dan om te doen alsof er een eenduidig antwoord is. De Consumentenbond noemt schoonmaakazijn, soda en een vaatwastablet gewoon als mogelijkheid om een wasmachine te ontkalken, en zet er in dezelfde adem bij dat wasmachinefabrikanten speciale ontkalkingsmiddelen aanraden omdat azijn, soda of een vaatwastablet volgens hen wasmachineonderdelen aantasten, zoals de rubbers. Vitens raadt aan apparaten regelmatig schoon te maken met bijvoorbeeld schoonmaakazijn, maar voegt eraan toe dat je altijd eerst de schoonmaakinstructies van het apparaat leest.

Praktisch komt het hierop neer. Azijn werkt, en het is goedkoop. Het risico zit niet in een enkele beurt maar in de herhaling: elke keer dat de rubbers in aanraking komen met azijnzuur gaat er iets van hun soepelheid af, en een lekkend manchet is een dure reparatie. Op elke fles staat het percentage azijnzuur en dat is het enige getal dat telt. Natuurazijn uit het levensmiddelenschap zit doorgaans rond 4 tot 5 procent, schoonmaakazijn rond 8 procent. Sterker betekent sneller, niet beter. Wie toch azijn gebruikt, kiest dus de zwakkere variant, houdt het bij hooguit een paar keer per jaar en laat het nooit urenlang in een stilstaande trommel staan.

Soda en de vaatwastablet

Soda is geen zuur maar een base en lost kalk dus niet op. Soda is goed in het losweken van vet, en daar komt de populariteit vandaan: mensen gooien soda in de machine tegen de lucht, het werkt tegen de lucht, en ze concluderen dat de machine ontkalkt is. Dat is hij niet. Hetzelfde geldt grotendeels voor de vaatwastablet, die vooral bleekmiddel en vetoplossers bevat. Allebei zijn het reinigers, geen ontkalkers, en allebei staan ze op het lijstje waar fabrikanten voor waarschuwen.

Wat je kunt overslaan

Cola, chloor en kruipolie komen allemaal voorbij als tip en doen tegen kalk in een wasmachine niets zinnigs. Chloor bleekt alleen de kleur van de aanslag weg. Milieu Centraal is er in de algemene schoonmaaktips kort over: door meer schoonmaakmiddel te gebruiken wordt het niet schoner.

Je wasmachine ontkalken, stap voor stap

De handeling zelf duurt vijf minuten; de machine doet daarna een uur of twee het werk. Je hebt alleen het middel nodig en een lege machine.

1. Maak de trommel helemaal leeg. Een ontkalkbeurt met wasgoed erin is zonde van je kleding en van het middel: het zuur hecht aan het textiel in plaats van aan het element. Voel ook even in de plooi van het manchet, daar blijven sokken liggen.
2. Doe het middel in het bakje voor de hoofdwas. Niet in het voorwasvak en niet in de trommel, want dan spoelt het er aan het begin van het programma direct weer uit.
3. Kies een programma van 60 graden of hoger, zonder voorwas. Dit is de stap die het verschil maakt. Onder de 60 graden komt het zuur niet goed tot zijn recht en blijft de kalk zitten. Een katoenprogramma op 60 graden is prima; een eco-programma duurt lang maar houdt de temperatuur juist laag.
4. Laat het programma helemaal uitdraaien. Onderbreek niet halverwege. Het laatste deel van de cyclus is de spoeling waarin de opgeloste kalk de machine verlaat.
5. Draai daarna een kort leeg programma zonder middel. Zo spoel je restanten weg die anders in de volgende was terechtkomen. Dit kost een kwartier en voorkomt vlekken en een scherpe lucht in je eerste wasbeurt.
6. Trek het zeepbakje eruit en spoel het af. Na een ontkalkbeurt laat het vuil in het bakje het makkelijkst los, dus dat is het goede moment.

Reinigen: manchet, zeepbakje, filter en een echte 60 graden

Dit is de klus die veel vaker nodig is dan ontkalken, en die bijna niemand met een middel hoeft op te lossen. Het recept van de Consumentenbond is bijna saai: draai minstens 1 of 2 keer per maand een was op 60 graden, want zo beperk je de bacteriegroei.

Met een belangrijke voetnoot erbij, en die wordt vrijwel nooit genoemd: kies daarvoor niet het 60 graden eco-programma of het nieuwere eco 40-60 programma, want die wassen volgens de Consumentenbond niet lang genoeg op hoge temperatuur. Veel mensen denken dus dat ze maandelijks heet wassen terwijl hun machine het water nooit boven de 45 graden brengt. Was je bovendien met vloeibaar wasmiddel en gebruik je vaak wasverzachter, dan kan het volgens de Consumentenbond een goed idee zijn om af en toe ook een kookwas op 90 of 95 graden te draaien.

Waarom die temperatuur telt, legt Vitens in een zin uit die over warmwatertoestellen gaat maar hier net zo goed opgaat: de temperatuur moet minimaal 55 graden zijn om schadelijke bacterien te doden. Lager water is zuiniger, maar bacterievriendelijker. Het RIVM werkt diezelfde logica uit voor leidingwaterinstallaties en legionella: stilstand en lauwe temperaturen zijn de combinatie die je wilt vermijden.

De drie plekken die je met de hand doet:

• Het manchet. Het rubber rond de trommelopening is volgens de Consumentenbond de plek waar vuil zich ophoopt. Trek de plooi open, neem hem van binnen en van buiten af en doe meteen de deurrand en het scharnier mee. Een keer per maand is genoeg; bij een machine die al ruikt, de eerste weken vaker.
• Het zeepbakje. De meeste lades gaan er met een knopje helemaal uit. Weken in warm water, afborstelen, en ook het gat waar de lade in schuift even nalopen, want daar hangt de aanslag die je niet ziet.
• Het pluizen- of afvoerfilter. Dat zit achter het klepje rechtsonder. Zet er een platte bak en een handdoek onder, want er komt altijd meer water uit dan je denkt. Twee tot vier keer per jaar is gangbaar.

En het makkelijkste van allemaal: laat de deur en het zeepbakje na elke was op een kier staan. Een trommel die kan drogen, begint niet te ruiken. Dat kost niets en scheelt meer dan welk flesje machinereiniger ook.

De middelen naast elkaar

Calgon en andere antikalkmiddelen: nodig of niet

Weinig producten zijn zo stevig ingeburgerd als het wekelijkse antikalkmiddel, en weinig producten krijgen van de Consumentenbond zo'n kort oordeel. Antikalkmiddelen zoals Calgon zijn volgens hen niet nodig als je de onderhoudstips volgt, of als je geen hard water hebt. Daar zetten ze een kostenargument bij: de kosten van het wekelijks gebruiken van een antikalkmiddel lopen aardig op.

De reden erachter is inhoudelijker dan het prijskaartje. In wasmiddel zitten al ingredienten tegen kalk, zegt de Consumentenbond, en daarom verschilt het doseeradvies per waterhardheid. Een antikalkmiddel doet dus grotendeels wat je wasmiddel ook al doet, en je betaalt er een tweede keer voor. Bij echt hard water, in de hoogste doseergroep, is het verhaal anders en kan het zinnig zijn. Maar de hoogste groep begint pas boven 14 graden Duitse hardheid, en daar zit het Nederlandse leidingwater zelden.

Reken het eens door voor je eigen situatie. Bij vier wasbeurten per week en een dosis per beurt kom je op meer dan 200 doses per jaar. Dat is een vast bedrag per jaar om een probleem te voorkomen dat je bij zacht tot gemiddeld water grotendeels niet hebt, terwijl 2 ontkalkbeurten per jaar dezelfde kalk aanpakt voor een fractie van dat bedrag. Wie dat geld liever aan de oorzaak besteedt, leest beter eerst wat zacht water over de hele levensduur kost en oplevert, want ook dat is een rekensom en geen vanzelfsprekendheid.

Je wasmiddeldosering klopt waarschijnlijk niet

Dit is de vondst die in vrijwel geen enkel artikel over dit onderwerp staat, terwijl het de goedkoopste verbetering van allemaal is. Op elk pak wasmiddel staat niet een dosering, maar een tabel met doseringen per waterhardheid. De Consumentenbond beschrijft de groepen als laag tot 8,4 graden Duitse hardheid, gemiddeld tot 14 graden Duitse hardheid, en hoog daarboven.

Bijna niemand kijkt in welke groep hij zit. Het gevolg is dat de meeste huishoudens standaard de middelste of zelfs de hoogste dosering aanhouden, terwijl hun water in de laagste groep valt. Dat kost geld, het belast het water onnodig, en het levert precies het probleem op waar het onderhoudsadvies daarna over gaat: te veel wasmiddel zorgt voor vetluis.

Milieu Centraal komt op hetzelfde uit en gaat nog een stap verder. Volg het doseeradvies, schrijven ze, maar kijk ook of je met minder toe kunt, want dat hangt af van hoe vuil de was is, de waterhardheid in je gemeente en de belading van de machine. In Nederland is de waterhardheid meestal zacht tot gemiddeld. En: niet al te vervuild wasgoed blijkt zelfs met alleen water al redelijk schoon te worden. Let vooral bij compacte wasmiddelen op dat je niet te veel gebruikt, want het milieuvoordeel is juist dat je er minder van nodig hebt.

De handeling is twee minuten werk. Zoek je hardheid op, lees de tabel op de verpakking, en stel de dop of het bolletje bij. Je machine blijft schoner, je wasgoed wordt niet minder schoon, en de kans dat je over een jaar een ontkalker nodig hebt daalt mee. Hetzelfde principe zie je terug bij elk apparaat dat water verwarmt; in ons stuk over de aanslag in een waterkoker staat dezelfde relatie tussen temperatuur, hardheid en frequentie uitgewerkt.

Wat de makers zelf voorschrijven

Op dit punt is het eerlijk om te zeggen wat wel en niet te controleren valt, want dat is precies waar de meeste artikelen over merken de mist in gaan.

Siemens publiceert een duidelijke instructie: elke 3 tot 6 maanden ontkalken, met een middel dat voor wasmachines bedoeld is. Bosch, dat uit dezelfde fabriekengroep komt, verkoopt daarvoor een eigen ontkalker en verwijst naar dezelfde werkwijze. Dat zijn twee merken waarbij je de bron zelf kunt nalezen.

Voor Miele, het merk waar de meeste vragen over gaan, ligt het anders. De onderhoudsinstructie verschilt per model en staat in de handleiding van jouw type, niet in een algemene pagina die voor alle machines geldt. Elke tip die je online tegenkomt over een vaste knopcombinatie of een vast middel voor een Miele is dus van iemand anders dan de maker. Dat is geen detail: de Consumentenbond vermeldt juist dat fabrikanten azijn, soda en de vaatwastablet afwijzen omdat die volgens hen onderdelen zoals de rubbers aantasten, en bij een machine die 20 jaar mee hoort te gaan weegt dat zwaarder dan bij een goedkoop apparaat.

De regel die voor elk merk opgaat: pak de handleiding erbij voor je iets in het zeepbakje giet. Staat er een middel in genoemd, gebruik dat. Staat er niets over ontkalken in, hou dan het algemene advies aan van 3 tot 6 maanden met een ontkalker voor wasmachines, op 60 graden, in een lege trommel.

De machine stinkt: dat is bijna nooit kalk

Een muffe of rioolachtige lucht uit de trommel is de meest gestelde vraag over wasmachines, en het is bijna nooit een kalkprobleem. Kalk ruikt niet. Wat ruikt, is de biofilm van vet, zeepresten en bacterien die zich vormt bij lage wastemperaturen en een deur die altijd dicht zit.

De volgorde die werkt:

1. Maak eerst het manchet, het zeepbakje en het pluizenfilter met de hand schoon. Zolang die drie vies zijn, heeft elk programma dat je draait beperkt effect.
2. Draai daarna een lege was op 60 graden, en kies nadrukkelijk niet het eco-programma. Bij een hardnekkige lucht en een machine die vloeibaar wasmiddel gewend is, mag dat volgens de Consumentenbond ook een kookwas op 90 of 95 graden zijn.
3. Minder wasverzachter. Verzachter is vet, en vet is voedsel voor precies de laag die je probeert kwijt te raken.
4. Laat de deur en de lade voortaan op een kier. Dit is de enige maatregel die het probleem structureel wegneemt.
5. Blijft de rioollucht, kijk dan naar de afvoer in plaats van naar de machine. Een afvoerslang zonder waterslot of een drooggevallen sifon laat rioollucht rechtstreeks de trommel in; dan helpt geen enkel middel.

Pas als de lucht weg is en er nog steeds iets niet klopt, zoals een was die lang over het opwarmen doet, is kalk de volgende verdachte. In die volgorde, niet andersom.

Waarom de kalk terugkomt, en wat dat wel oplost

Ontkalken is onderhoud, geen oplossing. Je haalt de kalk van het element en de volgende wasbeurt begint de afzetting opnieuw, want het calcium en magnesium zitten in het water dat je erin laat lopen. Vitens omschrijft het gevolg precies: door kalkafzetting op de verwarmingselementen is er meer energie nodig om het water te verwarmen, en heb je ook meer wasmiddel nodig. Het raakt dus twee kostenposten tegelijk, elke was opnieuw.

Er is maar een route die dat bij de bron aanpakt, en dat is het water zelf zachter maken. Een waterontharder wisselt het calcium en magnesium uit tegen natrium, waardoor er niets meer achterblijft om neer te slaan. Dat werkt voor de hele woning tegelijk: de wasmachine, de vaatwasser, de boiler, de kranen en de douche. Hoe dat mechanisch in zijn werk gaat, staat uitgelegd in het artikel over ionenwisseling en regenereren.

Twee eerlijke kanttekeningen, want anders doen wij hetzelfde als de pagina's die hierboven worden afgeserveerd. De eerste: een ontharder lost vetluis niet op. Zachter water betekent dat je minder wasmiddel nodig hebt, en als je dat niet daadwerkelijk minder gaat doseren, houd je precies hetzelfde aanslagprobleem. De tweede: een ontharder is een investering van circa 1.700 euro voor een eenvoudig toestel tot ruim 2.300 euro voor een dubbele cilinder, plus zout, en die betaalt zich niet overal terug. Bij water in de laagste doseergroep is het verschil klein. Vitens wijst er bovendien op dat elke bewerking van kraanwater risico's kan opleveren, zoals bacteriegroei die geur en smaak beinvloedt, dus een toestel dat stilstaat of niet wordt onderhouden is geen verbetering.

Precies daarom beginnen wij bij PureAqua met je postcode en je huishouden in plaats van met een offerte. Zit je in de lage doseergroep en was je vooral koud? Dan is het eerlijke antwoord dat twee ontkalkbeurten per jaar en een betere dosering genoeg zijn. Zit je hoger, en heb je naast de wasmachine ook een vaatwasser, een boiler en een koffiemachine die allemaal kalk aankoeken, dan telt het sneller op dan je denkt.

Veelgestelde vragen

Conclusie

Scheid de twee klussen en het wordt overzichtelijk. Ontkalken gaat over kalk op het verwarmingselement, gebeurt met een ontkalkingsmiddel voor wasmachines in een leeg programma van 60 graden of hoger, en is bij Nederlands water 1 tot 3 keer per jaar genoeg in plaats van de maandelijkse beurt die je overal leest. Reinigen gaat over vetluis en lucht, gebeurt met een echte was op 60 graden en met een doek in het manchet, en is 1 tot 2 keer per maand aan de orde.

De twee ingrepen die het meeste opleveren kosten geen van beide een product. De eerste is je wasmiddeldosering afstemmen op je eigen waterhardheid, met de groepen tot 8,4 en tot 14 graden Duitse hardheid als ijkpunt. De tweede is de deur na elke was op een kier laten. Doe je die twee, dan is een antikalkmiddel volgens de Consumentenbond overbodig en wordt ontkalken een halfjaarlijkse routine in plaats van een reparatie.

En blijft de kalk je dwarszitten in de hele woning, dan zit het probleem niet in je machine maar in je water. Dat is een andere afweging, met een andere rekensom, en die maak je op basis van je eigen hardheid en niet op basis van een algemeen advies.