PFAS vermijden in huis: waar zit het in?

Leestijd: ongeveer 13 minuten

Wat zijn PFAS en waarom zijn ze een probleem?

Er zijn volgens het Voedingscentrum meer dan 4.700 verschillende PFAS. Bekende namen zijn PFOA, PFOS, PFNA, PFHxS en GenX. Precies de eigenschap die ze nuttig maakt in een pan of een regenjas, namelijk dat ze bijna niets aangaan, maakt ze ook lastig: ze verdwijnen niet meer uit het milieu en verlaten je lichaam maar langzaam.

Volgens het RIVM zijn de gezondheidsrisico's bij normaal gebruik van producten met PFAS klein. Het probleem zit in de opeenstapeling: uit RIVM-onderzoek naar PFAS in bloed blijkt dat bijna iedereen in Nederland meer PFAS in het bloed heeft dan de gezondheidskundige grenswaarde. Van een aantal PFAS is bekend dat ze het immuunsysteem kunnen beinvloeden, en bij hogere concentraties ook de leverfunctie, het cholesterolgehalte en het geboortegewicht.

De regels worden wel strakker. PFOS is in 2008 in veel producten verboden en PFOA in 2020. Sinds 1 juli 2022 mag er geen PFAS meer in papier en karton dat met voedsel in contact komt, zoals bakpapier en pizzadozen, op 1 beoordeelde soort na. Vijf landen hebben samen een voorstel gedaan voor een Europees verbod op alle PFAS, en de Nederlandse overheid heeft alle soorten op de lijst van Zeer Zorgwekkende Stoffen gezet.

Waar zit PFAS in huis? Ruimte voor ruimte

De meeste artikelen noemen "pannen en regenkleding" en houden het daarbij. De productlijst van Milieu Centraal is een stuk langer. Loop je huis er eens langs.

Keuken

• Pannen met antiaanbaklaag: de klassieke teflonlaag, waarin de PFAS vastzitten.
• Voedselverpakkingen van papier en karton: sinds juli 2022 grotendeels verboden, maar oudere voorraden en producten van buiten de EU kunnen ze nog bevatten.
• Keukenschorten en tafelkleden met een vuil- en vetafstotende laag.
• Coatings van tafelbladen, whiteboards en spoelbakken.

Woonkamer en slaapkamer

• Bekleding: banken, stoelen, gordijnen, tapijt.
• Elektronica: smartphones, fitnesstrackers, kabels en datanetwerken.
• Geperst hout en bepaalde vloercoatings.

Badkamer en verzorging

• Cosmetica: mascara, lippenstift, nagellak. Hierin zitten PFAS los, dus ze komen tijdens gebruik vrij.
• Flosdraad en menstruatieondergoed.
• Bepaalde pleisters, sporttape en medische hulpmiddelen.

Hal, kledingkast en schuur

• Regen- en buitensportkleding met een ademende, water- en vuilafstotende laag, tenten en paraplu's.
• Impregneermiddelen voor leer en textiel, verf, beits en onderhoudsmiddelen voor vloeren en kozijnen.
• Smeermiddelen zoals kettingspray en skiwax, plus brandblussers en tapijtreiniger.

Dit lijkt overweldigend, maar niet elk product is even relevant voor jouw blootstelling. Dat hangt af van de vraag of de PFAS in het product vastzitten of loszitten.

Vaste of losse PFAS: dit verschil bepaalt wat je doet

Milieu Centraal maakt een onderscheid dat in de praktijk het meeste oplevert, en dat je zelden terugziet in koopgidsen.

Vaste PFAS: gebruik het product op

Zitten de PFAS in een laag van het materiaal, zoals bij een pan of een regenjas, dan komen ze bij normaal gebruik meestal niet vrij. Alleen bij slijtage of verkeerd gebruik gebeurt dat langzaam. Heb je zo'n product al in huis en is het nog niet versleten, dan is weggooien onlogisch: het levert je gezondheid weinig op en het milieu wordt er slechter van. Gebruik het op en gooi het aan het einde van de levensduur op de juiste manier weg.

Losse PFAS: hier zit je winst

Bij skiwax, blusschuim, impregneerspray, kettingsmeer, verf en cosmetica zitten de PFAS los. Die komen tijdens het gebruik wel vrij, in je huis en in het milieu. Is er een PFAS-vrij alternatief dat goed werkt, stap dan over en gebruik het oude product liever niet meer op. Dit is de categorie waar je met één aankoopbeslissing echt iets verandert.

PFAS-vrije pannen: waar let je op?

De pan is voor veel mensen het eerste waar ze aan denken, en de zoekcijfers laten dat zien: op "pfas vrije pannen" zoeken maandelijks ongeveer 6.600 Nederlanders. Toch is de pan niet je grootste blootstellingsbron. De EFSA concludeerde in 2020 dat er via een antiaanbakpan zeer kleine hoeveelheden PFAS in voedsel terechtkomen en dat ze langs die weg zeer beperkt in je lichaam komen. Het Voedingscentrum zegt dan ook dat je een onbeschadigde antiaanbakpan veilig kunt gebruiken.

Wil je bij een nieuwe aankoop tóch PFAS-vrij kiezen, dan zijn dit de betrouwbare routes:

• Geen coating: roestvrij staal en gietijzer hebben geen antiaanbaklaag en zijn dus altijd PFAS-vrij. Ze kunnen tegen hoge hitte en gaan lang mee, maar je hebt meer olie of boter nodig.
• Keramische coating: een laag op basis van minerale deeltjes. Bakt prettig, maar wil geen hoogste vlam, geen metalen spatel en geen vaatwasser.
• Het juiste label: "PFAS-vrij" en "PFC-vrij" betekenen dat er geen PFAS in zitten. Let op met "PFOA-vrij" of "PFOS-vrij", want dat sluit alleen die specifieke stof uit terwijl er duizenden andere PFAS bestaan.
• Let op aankopen buiten de EU: webshops buiten de EU kunnen producten leveren met PFAS die hier verboden zijn.

Kortom: je pan vervangen is een verstandige keuze bij het volgende aankoopmoment, maar geen noodmaatregel. De grootste hoeveelheid PFAS komt namelijk niet uit je koekenpan.

Hoeveel PFAS krijg je binnen via eten en drinken?

Hier zit de kern van het verhaal. Voedsel levert de belangrijkste bijdrage aan de PFAS in je lichaam, concludeerde het RIVM op basis van onderzoek in 2023. Volgens de berekeningen van het instituut krijgen mensen in Nederland via voedsel meer dan 3 keer zoveel PFAS binnen als via drinkwater.

Voor de totale inname geldt een gezondheidskundige grenswaarde: de tolereerbare wekelijkse inname, vastgesteld door de Europese autoriteit voor voedselveiligheid EFSA en overgenomen door het RIVM. De rekensom valt zo uit: voor drinkwater alleen blijft de inname onder die grenswaarde, maar voor voedsel en drinkwater samen komt Nederland erboven uit. Dat betekent niet dat je ziek wordt, wel dat de kans op nadelige effecten toeneemt bij jarenlange blootstelling.

Waar zit het in je eten? Vooral vis kan veel PFAS bevatten. Daarnaast noemen het RIVM en het Voedingscentrum eieren, groente en fruit, zuivel, vlees en wild, en zelfs koffie en thee. Drie concrete adviezen komen steeds terug:

• Eet gevarieerd. Dat is het beste advies om van welke ongewenste stof dan ook minder binnen te krijgen.
• Eet geen eieren van hobbykippen. Kippen die buiten scharrelen eten regenwormen, en die zijn volgens RIVM-onderzoek een belangrijke bron van PFAS. Eieren uit de winkel kun je gewoon eten.
• Beperk zelfgevangen zoetwatervis zoals paling, baars en forel. Vis uit de supermarkt 1 keer per week blijft het advies, want de gezondheidsvoordelen van vis wegen op tegen de nadelen.

Dat PFAS breed voorkomen, blijkt ook uit RIVM-onderzoek uit 2026 naar moedermelk: onder 1.629 deelnemers werd in alle onderzochte monsters PFAS aangetroffen. Bij 82 procent lag de hoeveelheid onder de risicogrens, bij 18 procent erboven. Het advies om borstvoeding te geven blijft staan, omdat moedermelk ook antistoffen en immuuncellen bevat die baby's beschermen.

Zit er PFAS in Nederlands kraanwater?

Ja, in kleine hoeveelheden. En tegelijk: Nederlands kraanwater is veilig om te drinken en voldoet aan de wettelijke normen. Beide dingen zijn waar, en dat maakt dit onderwerp gevoelig voor overdrijving in twee richtingen.

De harde cijfers. Het Drinkwaterbesluit stelt voor 20 verschillende PFAS samen een wettelijk maximum van 100 nanogram per liter, en het Nederlandse drinkwater voldoet daaraan. Omdat er nieuwe kennis is over effecten op het immuunsysteem bij zeer kleine hoeveelheden, adviseert het RIVM een strengere richtwaarde van 4,4 nanogram per liter, uitgedrukt in PFOA-equivalenten. Dat is een factor 23 strenger dan de wettelijke norm en het laat zien welke richting het op gaat.

Verder speelt de bron mee: drinkwater uit grondwater bevat doorgaans minder PFAS dan drinkwater uit oppervlaktewater. Drinkwaterbedrijven zuiveren zo goed als ze kunnen, maar het Voedingscentrum zegt zelf dat PFAS volledig uit water zuiveren lastig is. Wil je weten hoe de veiligheid van ons kraanwater precies in elkaar zit, lees dan hoe streng Nederlands drinkwater gecontroleerd wordt.

Wat kun je zelf aan het water doen? Filteren op het tappunt. Dan is de techniek beslissend. Een koolfilter of filterkan verbetert vooral smaak en geur, en een klein kanpatroon heeft te weinig contacttijd om PFAS aantoonbaar tegen te houden. Omgekeerde osmose perst het water door een membraan en houdt tot circa 99 procent van de opgeloste stoffen tegen, waaronder PFAS, nitraat, zware metalen en microplastics. De internationale norm daarvoor is NSF/ANSI 58. In onze uitleg over hoe omgekeerde osmose werkt zie je stap voor stap wat er in de filtertrappen gebeurt.

Bij PureAqua zien we dat klanten die om PFAS beginnen vaak blijven om de smaak. Het is ook niet of-of: kraanwater blijft volgens Milieu Centraal de duurzaamste drankkeuze, en een filter op je eigen kraan maakt dat water zuiverder zonder dat je flessen gaat sjouwen. Dat de Nederlandse drinkwaterkwaliteit hoog is, blijft daarbij het uitgangspunt.

Wat helpt hoeveel? Maatregelen vergeleken

Niet elke tip weegt even zwaar. Deze tabel zet de gangbare maatregelen naast elkaar op effect en moeite, zodat je weet waar je begint.

De rangschikking is dus wat contra-intuitief: eten en drinken doen het meeste, terwijl de pan waar iedereen naar zoekt relatief weinig bijdraagt. En van de dingen die je aan je water kunt doen, is alleen omgekeerde osmose een techniek die PFAS aantoonbaar aanpakt. Wie de keerzijden van osmose eerlijk afgewogen wil zien, vindt die op een rij in een apart artikel.

Stappenplan: PFAS verminderen in 7 stappen

1. Begin bij je bord. Eet gevarieerd en wissel af tussen soorten vis, vlees, zuivel, groente en fruit. Dit is de goedkoopste maatregel met het grootste effect.
2. Schrap de twee uitschieters. Geen eieren van eigen kippen en niet te vaak zelfgevangen zoetwatervis.
3. Ruim de losse PFAS op. Loop je schuur en badkamerkastje langs op impregneerspray, skiwax, kettingsmeer en cosmetica met "fluoro" of "PTFE" in de ingredienten.
4. Laat vaste PFAS staan tot ze op zijn. Je pan of regenjas weggooien terwijl hij nog heel is, helpt jouw gezondheid niet en het milieu evenmin.
5. Kies bij elke nieuwe aankoop het PFAS-vrije alternatief. Vraag het na als het niet op het label staat, want je hebt recht op een gratis antwoord binnen 45 dagen.
6. Pak je drinkwater aan met de juiste techniek. Voor PFAS betekent dat omgekeerde osmose, niet een koolfilter of filterkan.
7. Zet het onderhoud vast. Een vergeten filter is slechter dan geen filter. Zet de filterwissel in je agenda of regel het via een abonnement waarin filters en service zijn inbegrepen, bij PureAqua voor 29 euro per maand met 299 euro startkosten.

Veelgestelde vragen

Conclusie

PFAS vermijden lukt niet, verminderen wel. Dat is geen berusting maar een prioriteitenlijst. Voeding is de grootste bron, met meer dan 3 keer zoveel inname als via drinkwater, dus gevarieerd eten en het schrappen van hobbykip-eieren en veel zelfgevangen vis levert het meeste op. Daarna komen de producten waarin PFAS loszitten, zoals impregneerspray en cosmetica. De pan waar iedereen naar zoekt staat verder naar achteren op die lijst, en een hele pan gooi je niet weg.

Voor je drinkwater geldt: Nederlands kraanwater is veilig en voldoet aan de wettelijke 100 nanogram per liter voor 20 PFAS, terwijl het RIVM tegelijk een strengere richtwaarde van 4,4 nanogram per liter adviseert. Wil je die marge zelf groter maken, dan is omgekeerde osmose de enige techniek die dat aantoonbaar doet, tot circa 99 procent. Bij PureAqua zit dat systeem standaard bij een zuiver water kraan, of je kiest de Countertop RO zonder installatie. Zuiver water uit je eigen kraan, zonder flessen: Drink different.